Jak zmieniała się architektura muzeów w Warszawie?

Warszawskie muzea przez lata ewoluowały w swojej formie architektonicznej, odzwierciedlając zmieniające się trendy w sztuce, technologiach budowlanych oraz społeczne potrzeby. Każde z tych miejsc nie tylko przechowuje zasoby kultury, ale często staje się również ikoną nowoczesnej architektury.

W historii warszawskich muzeów wyróżnia się kilka kluczowych okresów, które definiowały ich wygląd i funkcjonalność:

• Neoklasycyzm: Pierwsze muzea w Warszawie, takie jak Muzeum Narodowe, charakteryzowały się stylem neoklasycystycznym, nawiązującym do antycznej Grecji i Rzymu.
• Modernizm: W okresie międzywojennym nowoczesne podejście do architektury zmieniło oblicze muzeów. Projekty zaczęły wykorzystywać geometryczne formy oraz nowoczesne materiały, co zaowocowało m.in. Muzeum Historycznym m.st. Warszawy.
• Postmodernizm: Po 1989 roku, w Warszawie zaczęły powstawać muzea, które łączyły różne style, często w jednym budynku nawiązując do tradycji i nowoczesności.Dobrym przykładem jest Muzeum Chopina.
• Architektura zrównoważona: W ostatnich latach architekci coraz częściej zwracają uwagę na aspekty ekologiczne. Muzeum POLIN, otwarte w 2013 roku, to przykład zaawansowanego projektu, który harmonijnie wpisuje się w otaczające go środowisko.

Architektura muzeów w Warszawie to nie tylko świadectwo swoich czasów, ale również przestrzeń do dyskusji o tożsamości kulturowej oraz przyszłości. Każdy nowy projekt przyciąga wzrok i wywołuje emocje,stając się częścią miejskiego krajobrazu.

W ciągu ostatnich kilku lat, architektura muzeów w Warszawie doświadczyła znacznych innowacji technicznych, które zmieniają sposób, w jaki odbiorcy podchodzą do sztuki oraz interakcji z wystawami. Wprowadzenie nowoczesnych rozwiązań budowlanych i technologii wpływa nie tylko na strukturę budynków, ale także na całe doświadczenie zwiedzających.

Przykłady innowacji:

• Inteligentne systemy nawigacji: Ułatwiają zwiedzanie poprzez interaktywne mapy dostępne w aplikacjach mobilnych.
• Rozwiązania ekologiczne: Użycie materiałów pochodzących z recyklingu oraz instalacje paneli słonecznych, które zmniejszają ślad węglowy muzeów.
• Wirtualna i rozszerzona rzeczywistość: Umożliwiają obejrzenie eksponatów w sposób, który wcześniej był nieosiągalny, przenosząc zwiedzających w różne epoki i miejsca.

Technologie te nie tylko poprawiają funkcjonalność przestrzeni, ale również wzbogacają doznania estetyczne. Budynki muzuemalne zyskują na lekkości i nowoczesności, co widać w takich projektach jak:

Innowacje techniczne w konstrukcjach muzealnych także przekładają się na większe bezpieczeństwo zbiorów. Nowoczesne systemy klimatyzacji i monitorowania warunków atmosferycznych dbają o optymalne przechowywanie dzieł sztuki, co jest kluczowe w kontekście ich długoterminowej ochrony.

Nie sposób nie zauważyć, że dynamiczny rozwój technologii stawia przed architektami oraz projektantami nowe wyzwania.Wykorzystanie zrównoważonych praktyk, takich jak zbieranie wody deszczowej czy wykorzystanie naturalnego oświetlenia, skutkuje tworzeniem przestrzeni, które są nie tylko funkcjonalne, ale również harmonijnie wpisujące się w otoczenie.

Przykłady nowoczesnych muzeów w stolicy

Warszawa, jako dynamicznie rozwijająca się metropolia, może poszczycić się wieloma nowoczesnymi muzeami, które angażują zwiedzających zarówno architekturą, jak i innowacyjnym podejściem do wystawienia zbiorów. Oto kilka przykładów, które wyróżniają się na tle tradycyjnych instytucji.

W tabeli zestawiono kluczowe cechy wybranych muzeów:

Wszystkie te instytucje pokazują, jak zmienia się oblicze muzealnictwa w Warszawie. Ich nowoczesna architektura stanowi nie tylko estetyczną wartość, ale także funkcjonalną przestrzeń, która sprzyja interakcji z kulturą i sztuką w nowoczesnym wydaniu.

projektując nowoczesne muzea, architekci muszą doskonale zbalansować funkcjonalność z estetyką, co jest kluczowe dla zapewnienia nie tylko wygodnej przestrzeni, ale także inspirującego otoczenia dla zwiedzających. W Warszawie, proces ten przebiegał przez różne etapy, od tradycyjnych konstrukcji po innowacyjne, awangardowe formy architektoniczne.

• Funkcjonalność: W nowoczesnych muzeach, przestrzenie muszą być dostosowane do różnorodnych potrzeb zwiedzających oraz wystawców. Ważne są takie elementy jak:
• Dostosowane wejścia i wyjścia dla osób z niepełnosprawnościami
• Wielofunkcyjne sale wystawowe
• Przestrzenie edukacyjne i interaktywne strefy dla dzieci

Estetyka obiektów również odgrywa kluczową rolę, wprowadzając elementy, które skłaniają do refleksji i emocjonalnego związku z prezentowanymi dziełami. Wybrane materiały, kolory i kształty budowli są starannie przemyślane i mają na celu:

• integrację z otoczeniem: Muzea często stają się częścią miejskiego krajobrazu, łącząc tradycję z nowoczesnością.
• Tworzenie przestrzeni do spotkań: Zewnętrzne dziedzińce czy tarasy na dachu mogą służyć jako miejsca spotkań społecznych.
• Zapewnienie estetycznej przyjemności: Piękne, przemyślane elewacje wpływają na pierwsze wrażenie zwiedzających.

W warszawie, nowoczesne muzea są świadectwem zmieniających się trendów architektonicznych, łącząc w sobie tradycyjne formy z najnowszymi technologiami. Przykładami mogą być:

Takie podejście do projektowania muzeów sprawia, że stają się one nie tylko miejscami ekspozycji, ale również przestrzeniami dialogu, edukacji i społecznych interakcji. Funkcjonalność i estetyka w architekturze muzeów w Warszawie rozwijają się równolegle, tworząc nową jakość w miejskim krajobrazie.

W przestrzeni Warszawy architektura muzeów odzwierciedla nie tylko zmiany estetyczne, ale również bieżące trendy społeczne i technologiczne.W ostatnich latach można zauważyć kilka dominujących kierunków, które przyciągają uwagę zarówno lokalnych mieszkańców, jak i turystów.

Eko-architektura

W odpowiedzi na globalne wyzwania związane ze zmianami klimatycznymi, coraz więcej nowych muzeów oraz renowacji istniejących budynków koncentruje się na efektywności energetycznej i zrównoważonym rozwoju. Przykłady to:

• Przestronne szklane elewacje, które maksymalizują dostęp światła dziennego.
• Systemy fotowoltaiczne, umożliwiające produkcję energii ze słońca.
• Ogrody na dachach, które zwiększają bioróżnorodność i poprawiają jakość powietrza.

Minimalizm i prostota

W ostatnich latach w architekturze warszawskich muzeów zauważalny jest zwrot ku minimalizmowi. Obiekty stają się bardziej funkcjonalne,a ich forma ogranicza zbędne ozdoby. Skupienie na prostych liniach i nowoczesnych materiałach tworzy przestrzenie przyjazne zarówno dla sztuki, jak i odwiedzających.

Interaktywność i nowoczesna technologia

Muzea nie tylko prezentują sztukę, ale również angażują zwiedzających w sposób interaktywny. Wprowadzenie nowoczesnych technologii, takich jak:

• Wirtualna rzeczywistość, która pozwala na immersyjny odbiór wystaw.
• Interaktywne ekrany dotykowe, dostarczające dodatkowych informacji o eksponatach.
• Aplikacje mobilne, które prowadzą zwiedzających w czasie rzeczywistym przez muzeum.

Budynki jako dzieła sztuki

Pojęcie muzeum jako miejsca prezentacji sztuki zaczyna obejmować również sam budynek. Architekci coraz częściej traktują muzea jako autonomiczne dzieła sztuki, co widać w projektach takich jak:

Te budynki przyciągają uwagę nie tylko dzięki ich wewnętrznej funkcji, ale także zewnętrznemu wyglądowi, który staje się integralną częścią ich tożsamości.

W XXI wieku architektura muzeów staje przed szeregiem złożonych wyzwań, które wszyscy świadomościowi architekci muszą uwzględnić w swoich projektach. Biorąc pod uwagę szybko zmieniające się potrzeby lokalnych społeczności i globalne tendencje, staje się jasne, że tradycyjne podejście do projektowania muzeów zyskuje nowy wymiar.

Jednym z kluczowych wyzwań jest integracja technologii.Nowe rozwiązania cyfrowe, takie jak systemy zarządzania danymi, interaktywne wystawy czy wirtualna rzeczywistość, muszą być wcielane w życie w sposób, który wzbogaci doświadczenie odwiedzających. Architekci muszą mądrze łączyć nowoczesność z estetyką i historycznym kontekstem budynków.

Kolejnym istotnym elementem jest wnikliwe zrozumienie lokalnej kultury. Muzea nie są jedynie miejscami przechowywania eksponatów, ale także żywymi instytucjami, które odzwierciedlają historię, sztukę i wartości społeczności. Architekci mają za zadanie stworzyć przestrzeń, która nie tylko przyciąga turystów, ale także angażuje mieszkańców, zachęcając ich do aktywnego uczestnictwa.

• Zrównoważony rozwój: Właściwe podejście do środowiska, w tym zastosowanie odnawialnych źródeł energii.
• Elastyczność przestrzeni: Możliwość dostosowywania wystaw oraz organizacji wydarzeń specjalnych.
• Budowanie społeczności: Kreowanie przestrzeni, która sprzyja interakcjom między różnymi grupami społecznymi.

Jednym z przykładów udanego podejścia do tych wyzwań w warszawie jest Muzeum POLIN, które harmonijnie łączy nowoczesną architekturę z historycznymi aspektami kultury żydowskiej. Budynek nie tylko przyciąga uwagę swoją formą, ale również tworzy przestrzeń do dialogu oraz refleksji nad przeszłością.

W obliczu tych wyzwań, architekci muzealni muszą być zarówno wizjonerami, jak i praktykami, zdolnymi do tworzenia przestrzeni, które mogą inspirować, angażować i edukować w dynamicznie zmieniającym się świecie. To właśnie ta równowaga pomiędzy tradycją a nowoczesnością sprawia, że architektura muzeów w XXI wieku jest tak fascynująca i wymagająca.

muzea w Warszawie ewoluowały w ostatnich latach z anachronicznych instytucji kultury w dynamiczne przestrzenie kreatywności. Dzięki nowym technologiom oraz zmianom w podejściu do wystaw i edukacji, stały się one laboratoriami innowacji, które inspirują zarówno twórców, jak i zwiedzających.

W dzisiejszych czasach muzea przestają być jedynie zbiornikami przeszłości. Nawiązują one bezpośredni kontakt z ludźmi, stając się miejscami:

• Interakcji społecznych – poprzez organizację warsztatów, seminariów oraz wydarzeń kulturalnych.
• Eksperymentów artystycznych – zachęcając twórców do eksploracji nowych form wyrazu.
• Współpracy z lokalnymi społecznościami – angażując mieszkańców w proces tworzenia wystaw i projektów.

Jednym z najciekawszych przykładów jest Muzeum w Warszawie, które próbuje połączyć tradycję z nowoczesnością. Nowa architektura, zaprojektowana z myślą o zrównoważonym rozwoju, stawia na maksymalną interakcję ze zwiedzającymi, oferując przestrzenie takie jak:

• Wirtualne galerie – z interaktywnymi projektami artystycznymi.
• Kreatywne strefy dla dzieci – gdzie najmłodsi mogą w praktyczny sposób poznawać historię i sztukę.
• Laboratoria twórcze – umożliwiające eksperymentowanie z różnymi technikami artystycznymi.

Zmiany,które zaszły w architekturze muzeów,wpływają nie tylko na ich estetykę,ale także na funkcjonalność.Z modernistycznych budynków, muzeum przekształcają się w obiekty z otwartymi przestrzeniami, które sprzyjają wielofunkcyjności i angażują różnorodne grupy społeczne. takie podejście sprawia, że muzea są bardziej dostępne i przyjazne dla odwiedzających.

Nowe przestrzenie muzealne, które powstają w Warszawie, są odzwierciedleniem zmieniającego się myślenia o kulturze i sztuce. Muzea stają się platformami, które umożliwiają realizację indywidualnych pomysłów i wspierają kreatywność społeczną, a ich architektura jest doskonałym przykładem, jak można koić przeszłość z teraźniejszością.

w Warszawie jest kluczowym elementem, który decyduje o atrakcyjności kulturalnej miasta. Muzea, jako miejsce przechowywania historii i sztuki, zyskują na znaczeniu, gdy ich budynki są harmonijnie wkomponowane w otaczającą przestrzeń. W ostatnich latach widać coraz więcej przykładów, gdzie architektura muzułska nie tylko zwraca na siebie uwagę, ale również tworzy wartość dodaną dla społeczności lokalnych.

Współczesne muzeum staje się częścią miejskiego krajobrazu, co można zaobserwować na kilku płaszczyznach:

• Przestrzeń publiczna: Muzea w Warszawie często współdzielą przestrzeń z parkami, placami i przestrzeniami rekreacyjnymi, co sprzyja integracji społecznej.
• Dostępność: Infrastruktura komunikacyjna wokół muzeów jest dostosowywana w celu ułatwienia dostępu dla wszystkich grup społecznych.
• Wydarzenia kulturalne: Muzea organizują plenerowe wydarzenia, które angażują mieszkańców i promują aktywność kulturalną.
• Obiekty towarzyszące: W budynkach muzealnych często znajdują się kawiarnie, księgarnie czy sklepy z pamiątkami, które zwiększają atrakcyjność wizyt.

Przykładem jednej z najbardziej udanych integracji jest Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, które zostało zaprojektowane z myślą o otwartej przestrzeni. Jego architektura nie tylko nawiązuje do historii, ale również wprowadza nowoczesne rozwiązania, takie jak zielone dachy czy przestrzenie do wypoczynku.

Innowacyjne podejście do architektury muzealnej znajduje również odzwierciedlenie w Muzeum Narodowym, które współpracuje z pobliskimi trasami rowerowymi i pieszymi, zachęcając do aktywności fizycznej oraz odkrywania kultury w codziennej przestrzeni. Takie projekty stają się wzorem do naśladowania dla innych instytucji w Polsce i za granicą.

Warto zauważyć, że te zmiany nie dotyczą tylko samej architektury muzeów, ale także ich roli w tworzeniu społeczności i kształtowaniu tożsamości miasta. Każde nowe muzeum staje się nie tylko punktem na mapie kulturowej Warszawy, ale także ważnym elementem, który wprowadza nowe życie do okolicy i stymuluje rozwój lokalnych inicjatyw.

W ciągu ostatnich kilku dekad, architektura muzeów w Warszawie przeszła znaczącą transformację, odzwierciedlając zmiany w podejściu do edukacji i interakcji ze zwiedzającymi. Muzeum, które kiedyś kojarzyło się z surowymi, zamkniętymi przestrzeniami, dziś staje się miejscem, w którym interakcja i zaangażowanie są kluczowe.

Nowoczesne muzea w Warszawie, takie jak Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN czy muzeum powstania Warszawskiego, wprowadziły innowacyjne rozwiązania, które m.in.:

• Integrują technologię – interaktywne kioski, multimedialne przewodniki czy aplikacje mobilne znacznie wzbogacają doświadczenie zwiedzających.
• Tworzą przestrzenie do dialogu – strefy warsztatowe i sale wykładowe umożliwiają aktywne uczestnictwo w wydarzeniach edukacyjnych.
• Łączą różne formy sztuki – wystawy łączą tradycyjne eksponaty z nowoczesnymi instalacjami, co pobudza wyobraźnię i ciekawość.

W architekturze tych obiektów dostrzegamy także rosnące znaczenie przyjazności dla odwiedzających. Ułatwienia dla osób z niepełnosprawnościami,strefy relaksu oraz dostępność dla rodzin z dziećmi stają się standardem. design muzeów stawia na otwartość i poszanowanie różnorodności.

Warszawskie muzea stają się nie tylko instytucjami przechowującymi pamięć historyczną, ale też miejscami, gdzie architektura wspiera edukację i rozwój społeczny. muzealnicy są coraz bardziej świadomi,że ich zadaniem jest nie tylko pokazanie eksponatów,ale również tworzenie przestrzeni,w której nauczenie się czegoś nowego stanie się pasjonującą przygodą.

Architektura muzeów w Warszawie jest odbiciem nie tylko kunsztu projektantów, ale również zmieniającego się kontekstu miejskiego. Lokalne pejzaże wpływają na sposób, w jaki postrzegamy te instytucje kultury. Z uwagi na ich umiejscowienie, muzea stają się często kluczowymi punktami na mapie miasta, łącząc historię, sztukę oraz społeczność.

Wśród najważniejszych muzeów Warszawy, można wyróżnić:

• Muzeum Narodowe
• Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN
• Muzeum Fryderyka Chopina

Każde z tych miejsc nie tylko gromadzi zbiory, ale również kształtuje tożsamość dzielnic, w których się znajduje. Na przykład, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, usytuowane w sercu Muranowa, nawiązuje do bogatej historii Żydów w Warszawie, jednocześnie ożywiając tereny, które przed laty były centrum życia żydowskiego.

Zmieniająca się architektura muzealna związana jest z nowymi trendami urbanistycznymi. Dziś muzea stają się:

• interaktywnymi przestrzeniami edukacyjnymi
• Obiektami architektonicznymi o unikalnym designie
• Centrami kultury i spotkań społecznych

Muzeum Polskiej Wódki, które otworzyło swoje drzwi w 2020 roku, to przykład nowoczesnego podejścia do tematu. Umiejscowione w postindustrialnej przestrzeni, integruje elementy piwniczne z nowoczesnym wystrojem, co przyciąga zarówno turystów, jak i mieszkańców.

Przykłady architektury muzeów w Warszawie pokazują, jak ważna jest lokalizacja. Każda decyzja o umiejscowieniu muzeum wpływa na:

• Zasięg jego oddziaływania
• Możliwości edukacyjne
• Kreowanie społeczności wokół kultury

Warto zauważyć, że projekty architektoniczne muzeów w Warszawie nie tylko będą odzwierciedleniem lokalnych tradycji, ale również odpowiedzią na globalne trendy w kulturze i architekturze, co czyni je niezwykle dynamicznymi miejscami na mapie emocji oraz historii miasta.

Rebranding architektoniczny to proces, który ma na celu nie tylko zmianę estetyki budynku, ale również jego funkcji oraz sposobu postrzegania przez społeczeństwo. W warszawie mamy kilka świetnych przykładów takiego podejścia, które znacząco wpłynęły na funkcjonowanie przestrzeni publicznych i architektonicznych. Oto niektóre z nich:

• Muzeum Sztuki Nowoczesnej – przekształcenie z tradycyjnego budynku w nowoczesne centrum kultury, w którym architektura sama w sobie staje się dziełem sztuki.
• Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – odnowienie istniejącego budynku, które uwzględnia historię i pamięć kulturową, staje się punktem spotkań i edukacji.
• Centrum Nauki Kopernik – zryw z klasycznym podejściem do architektury muzealnej, przekształcenie przestrzeni w interaktywną przestrzeń edukacyjną.

Ekstremalne zmiany wizualne oraz funkcjonalne zabudowy często prowokują różne emocje, ale także przyciągają dużą liczbę odwiedzających. Warto zwrócić uwagę na kilka aspektów,które przyczyniają się do sukcesu takich projektów:

Rebranding architektoniczny w Warszawie to zjawisko, które pokazuje, jak dynamicznie zmienia się percepcja budynków. dzięki niemu muzea nie tylko zachowują swoją edukacyjną rolę, ale również stają się wyrazem nowoczesnej sztuki i kultury, przyciągając tym samym coraz większe rzesze turystów.

Warszawskie muzea to nie tylko miejsca wystawowe, ale także świadectwa ewolucji architektonicznej stolicy. W ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci możemy zauważyć liczne sukcesy, które zachwycają zarówno mieszkańców, jak i turystów.Jednakże, nie brak również porażek, które pozostawiają wiele do życzenia.

Sukcesy:

• Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN – architektura tego obiektu, zaprojektowana przez zespół Nizio Design International, łączy nowoczesność z historycznym kontekstem, co czyni go jednym z najbardziej rozpoznawalnych budynków w Warszawie.
• Muzeum Powstania Warszawskiego – zaprojektowane przez Jacka Dębskiego, wywarło duże wrażenie na zwiedzających dzięki unikalnemu podejściu do narracji oraz wnętrz, które tworzą atmosferę minionej epoki.
• Wielka Zbrojownia – przebudowa obiektu na Muzeum Wojska Polskiego przywróciła dawny blask historycznej budowli i dodała nowoczesne elementy, które harmonijnie współgrają z jej klasycznymi cechami.

Porażki:

• Muzeum Sztuki Nowoczesnej – opóźnienia w budowie i kontrowersje dotyczące lokalizacji sprawiły, że projekt nie wzbudzał entuzjazmu, a jego finalny wygląd jest często krytykowany za brak oryginalności.
• Ośrodek Młodzieży w Warszawie – muzeum,które miało integrować sztukę z edukacją,spotkało się z problemami finansowymi i architektonicznymi,co ograniczyło jego funkcjonalność.
• Muzeum Narodowe – chociaż budynek ma bogatą historię, niejednokrotnie poddawano go krytyce za mało funkcjonalną przestrzeń ekspozycyjną oraz problemy z dostępnością.

Analizując sukcesy i porażki warszawskich muzeów, dostrzegamy wyraźne tendencje w podejściu do architektury. Na pierwszy plan wysuwają się przykłady, gdzie architekci z powodzeniem łączą nowoczesność z elementami lokalnej historii, co owocuje przestrzeniami, które zarówno edukują, jak i inspirują. Z drugiej strony, lekcje płynące z mniej udanych prób wskazują na konieczność lepszego zrozumienia potrzeb użytkowników oraz kontekstu kulturowego, w jakim te instytucje funkcjonują.

Architektura muzeów w przyszłości zyska wiele na znaczeniu, adaptując się do zmieniających się potrzeb społecznych oraz technologicznych. W miastach, takich jak Warszawa, możemy spodziewać się kilku kluczowych trendów, które wpłyną na sposób, w jaki postrzegamy i doświadczamy sztuki i kultury.

Przede wszystkim, interaktywne przestrzenie staną się standardem. W ramach projektowania nowych muzeów oraz modernizacji istniejących, architekci będą stawiać na rozwiązania, które umożliwiają gościom aktywne uczestnictwo w wystawach. Takie podejście nie tylko ułatwi przyswajanie wiedzy, ale także stworzy unikalne doświadczenia, które będą pamiętane na długo.

Ważnym elementem przyszłej architektury muzealnej będzie również zrównoważony rozwój. Coraz więcej projektów uwzględnia ekologiczne aspekty, co może obejmować:

• Energooszczędne systemy oświetleniowe
• wykorzystanie materiałów recyklingowych
• Zielone dachy i elewacje
• Minimalizacja śladu węglowego budynków

Innym trendem, który z pewnością zyska na sile, jest integracja technologii cyfrowej. Muzea staną się miejscami,gdzie sztuka i technologie nowoczesne przenikają się nawzajem. Sztuczna inteligencja, rzeczywistość rozszerzona i wirtualna mogą zmienić sposób, w jaki odbieramy eksponaty. Potencjalne zastosowania obejmują:

• Wirtualne wycieczki po muzeum
• Interaktywne przewodniki w aplikacjach mobilnych
• Gry edukacyjne związane z wystawami

Architektura muzeów nie tylko będzie ewoluować w kierunku większej interaktywności i zrównoważonego rozwoju, ale również przemieni się w miejsca spotkań. muzea będą bardziej otwarte na różnorodne wydarzenia, w tym koncerty, warsztaty i debaty, co sprawi, że staną się centrum życia kulturalnego miast.

Podsumowując, przyszłość architektury muzeów w warszawie zapowiada się niezwykle obiecująco. Zmiany te przyniosą nie tylko nowoczesne i atrakcyjne przestrzenie, ale również wpłyną na sposób, w jaki społeczeństwo będzie odbierać sztukę i kulturę jako całość.